ALEV RİGEL/ 230 yıllık Amerikan cent'i tarih oluyor. Son penny'ler (cent, penny ile aynıdır), Philadelphia'daki ABD Darphanesi'nde basıldı. Üretim maliyetleri, değerinden yüksek olduğu için artık basılmayacaklar. Penny yasal ödeme aracı olmaya devam ederken, bankalar ve tüccarlar şimdiden kıtlık bildirmeye başladılar bile.
Sırada beş cent'lik madeni para olan "Nickel" var. Ancak hükümeti cent üretimini durdurmaya iten etkenler, nickel için daha da geçerli. Penny'lerin üretimi yaklaşık 5 cent'e mal oluyor. Yani değerlerinden 4 cent daha fazla. Nickel'in net kaybı ise madeni para başına yaklaşık 9 cent.
Nickel'lerin yüzde 75'i bakır, yüzde 25'i nikel'den oluşurken, penny'ler (bakır madeni para olarak bilinmelerine rağmen) bakır kaplamalı çinkodan yapılıyor. Yani yüzde 97.5'i çinko, sadece yüzde 2.5'i bakır.
Metal fiyatları dalgalı seyretse de çinkonun fiyatı 2016 sonundakiyle hemen hemen aynı. Bakır ve nikel'in fiyatı ise o zamandan bu yana yaklaşık iki katına çıktı.
"Americans for Common Cents"in direktörü Mark Weller, darphanenin, nickel üretim maliyetini 5 cent'in altına düşürmenin yollarını araştırdığını söyledi. Cent ve nickel'ler dünyanın en eski ve en büyük katı çinko şerit ve çinko ürünleri üreticilerinden "Artazn" tarafından finanse ediliyor. Artazn, ABD Darphanesi'nin madeni para basmak için kullandığı ham metalleri üretiyor.
Weller, "Bakır ve nikelin kullanabileceğiniz en pahalı metallerden ikisi olması tesadüf değil" diyor. Mevcut nickel'e birebir benzeyen "yeni" bir nickel'in bir yıl içinde tamamlanabileceğini söylüyor.
Ancak nickel'in sorunları üretim maliyetleriyle bitmiyor. Tıpkı penny gibi, nickel'in de kullanım alanı sınırlı. Amerikalılar, nakit kullandıklarında bile madeni paraları giderek daha az kullanıyor (ABD'de market müşterileri, kasada bozuk paraları açık bir kutuya atar. Diğer müşteriler, bozuk bulamazlarsa bu kutudaki madeni paraları kullanır).
Diğer ülkeler, bozuk paralarını daha hızlı bir şekilde kullanımdan kaldırdılar. Yeni Zelanda ve Avustralya, bu yüzyılın başlarında ve penny üretimini durdurduktan sonra nickel madeni paralarının üretimine de son verdiler.
Pepperdine Üniversitesi Graziadio İşletme ve Yönetim Okulu'nda ekonomi profesörü olan David Smith, nakit kullanımının daha az sıklıkta yapılmasının, nickel'in tedavülden kaldırılması baskısını azalttığını ve üretim maliyetini düşürdüğünü söyledi. Tutkulu bir madeni para koleksiyoncusu olan Smith, madeni paralara duyulan nostaljinin, onları ortadan kaldırma yönündeki her türlü hareketi yavaşlatmaya yeteceğini düşünüyor. Ancak 15-20 yıl sürse bile, sonunda bunun gerçekleşeceğine inanıyor.
Weller de, madeni paralardan kurtulup nakitsiz bir ekonomiye doğru ilerlemenin özellikle düşük gelirli tüketiciler için sorunlara yol açtığını ileri sürüyor. "Nakitten uzaklaşmak, büyük bankalara ve kredi kartı şirketlerine gerçekten fayda sağlar" diyor ve ekliyor: "Kartlarını her okuttuklarında işletmelerden ücret alıyorlar ve bu maliyetler sonunda tüketicilere yansıtılıyor."
ABD'de penny sıkıntısıyla uğraşan esnaf, satın alımlarını en yakın 5 cent'e yuvarlayıp yuvarlayamayacağını anlamaya çalışıyor ve Kongre'den bu hareketi onaylayacak bir yasa çıkarmasını talep ediyor.
Nakit alımların, en yakın 5 cent'in yerine en yakın 10 cent'e yuvarlanması ek sorunlara yol açabilecek. Richmond Federal Rezerv Bankası'nın bu yılın başlarında yaptığı bir araştırma, alımların en yakın nickel'e yuvarlanmasının Amerikalı tüketicilere yılda toplam 6 milyon dolara mal olacağını, nickel'leri çıkarıp en yakın on cent'e yuvarlamanın ise benzer bir "yuvarlama vergisi" gerektireceğini ortaya koydu. Ancak bu bile ülkedeki 133 milyon hanenin her biri için ortalama sadece 42 cent'e denk geliyor.
Nickel'in bileşimini değiştirmek, üretim maliyetiyle ilgili tüm endişeleri ortadan kaldırmayacak. Yeni bir nickel'in maliyeti 5 cent'ten az olsa bile, özellikle her nickel'inin maliyetinin 2.8 cent'i malzeme ve üretimden değil, idari ve dağıtım maliyetlerinden kaynaklandığı için, bu seviyenin altında kalmak zor olacak. Hem Weller hem de Smith, nickel'in yakın zamanda piyasadan silinmesini beklemiyor.
---------------------------
Doları icat eden Çek kasabası
Dünyada en yaygın kullanılan para birimi olan ABD doları, ABD'den çok uzakta, bir kasabada şekillenmişti. Federal Rezerv'e göre, gezegenimizin finansal rezervlerinin yüzde 58'i ABD doları cinsinden tutulmakta. Bu, yabancıların toplam euro, yen ve renminbi (Çin parası) varlıklarının iki katından fazla. Otuz bir ülke doları resmi para birimi olarak benimsemiş veya para birimlerine onun adını vermiş. 65 ülke para birimlerinin değerini ona göre belirlemiş. Ve artık Kuzey Kore, Sibirya ve Kuzey Kutbu'ndaki araştırma istasyonları gibi uzak yerlerde bile kabul görüyor.
Ancak doların kabul görmediği bir yer var ki o da Çek Cumhuriyeti'nin küçük Jachymov kasabası. Bu ironik, çünkü kasaba, Bohemya'nın Krusne dağlarının ormanlık kıvrımlarının derinliklerinde, doların 500 yıldan fazla bir süre önce, 1520'de ortaya çıktığı yer.
Jachymov'a hoş geldiniz: Çek-Almanya sınırına yakın, iki bin üç yüz nüfuslu, sakin bir kasaba. Muhtemelen burayı hiç duymamışsınızdır.
Aslında, Jachymov'un ana caddesinde bir aşağı bir yukarı yürüyerek, vadi tabanındaki gösterişli günlük spa kümelerinin etrafından dolaşarak ve 16'ncı yüzyıldan kalma kalesine kadar yürüyerek bir gün geçirebilir ve buranın, doların doğum yeri olduğunu asla fark etmeyebilirsiniz.
Yönetici Bohemya Meclisi, gümüş sikkelerini basması için resmi izni 9 Ocak 1520'de verdi. Meclis, yeni paraya "Joachimsthalers" adını verdi. Bu ad kısa süre sonra "thalers" olarak kısaltıldı.
Madeni paraların değerini belirleyen tek unsurun metal içeriği olduğu bir çağda, talerlerin yaygınlaşmasını ve hayatta kalmasını sağlamak için akıllıca girişimlerde bulunuldu. İlk olarak, taleri Orta Avrupa'nın büyük bir bölümünde kullanılan 29.2 gr'lık "Guldengroschen" sikkesiyle aynı ağırlık ve çapta bastırdı ve böylece komşu krallıkların onu kabul etmesi kolaylaştırıldı. Daha da önemlisi, dünyanın daha önce hiç görmediği kadar çok sikke basıldı.
Taler kısa sürede Afrika'ya yayıldı ve 1940'lara kadar Etiyopya, Kenya, Mozambik ve Tanzanya'da kullanıldı. Arap Yarımadası'nın büyük bir bölümünde ve 1900'lerin sonlarına kadar tedavülde kaldığı Hindistan'da da kullanıldı.
17'nci yüzyılda Hollandalı sömürgecilerle birlikte New Amsterdam'a ilk kez gelen taler'ler, ABD'nin başlangıcı olan On Üç Koloni'ye hızla yayıldı ve İngilizce konuşan yerleşimciler bunlara "dolar" demeye başladılar. Dolar, 1792'de ABD'nin resmi para birimi haline geldi ve o zamandan beri taler'lerden ilham alan dolar, Avustralya, Namibya, Singapur ve Fiji gibi yerlere yayılarak dünya çapındaki yolculuğunu sürdürdü.
Jachymov'da hâlâ doların doğum yeri olduğunu iddia eden hiçbir tabela yok. Ancak kasabanın Kraliyet Darphanesi Müzesi'ne girip müze görevlilerine sorarsanız, gururla masanın arkasını işaret edip size üzerinde yepyeni bir George Washington bulunan küçük bir çerçeve göstereceklerdir.
---------------------
Bilgisayar klavyelerinde bile yok
Cent, Amerikan dolarının yanı sıra birçok ulusal para biriminin yüzde birine eşit olan para birimidir. Kelime, Latince "centum", yani "yüz" kelimesinden türemiştir.
Cent işareti genellikle basit bir küçük harf olan c'dir. Kuzey Amerika'da c harfi, yazı tipine bağlı olarak çapraz veya dikey bir çizgiyle kesilir. ABD'nin bir cent'lik madeni parası, genellikle İngiliz madeni parasına ve aynı adı taşıyan birime atıfta bulunarak "penny" takma adıyla da bilinir. Cent, çok az şeyin cent cinsinden fiyatlandırılmasına yol açmasıyla 20'nci yüzyılın ortalarından bu yana büyük ölçüde kullanılmaz hale geldi. Kısaltması, ABD daktilo klavyelerinde yer alıyordu, ancak bilgisayarlarda benimsenmedi. Nickel ise, Amerika Birleşik Devletleri Darphanesi tarafından basılan beş cent'lik bir madeni paradır. Bakır ve nikelden oluşan bu madeni para, 1866'dan beri basılır. ABD para biriminin penny'den sonra en düşük ikinci fiziksel birimdir. 2024 itibarıyla nickel'lerin üretim ve dağıtımının maliyeti madeni para başına 0,1378 dolardı. Bu da vergi mükelleflerinin, yıllık 17.7 milyon dolarlık bir kayba uğramasına neden oluyordu.
