Reformların şifresi “dönüşüm”
HÜLYA GENÇ SERTKAYA/ Türkiye ekonomisinin üç yıllık yol haritasını ortaya koyan 2027-2029 yıllarını kapsayan Orta Vadeli Program'da (OVP) makroekonomik dengelerin yanı sıra ekonomin üretim ve kurumsal yapısını güçlendirecek reform takvimi de netleşti. OVP'de öncelikli reform alanları, "Sürdürülebilir büyüme, istihdam, fiyat istikrarı ve finansal istikrar, iş ve yatırım ortamı, ekonomik güvenlik ve dayanıklılık ile kamu maliyesi" olmak üzere altı temel sütun üzerine oturtuldu. Reformların ana şifresini "dönüşüm" oluşturdu.
Üç yıllık program döneminde sanayide HIT-30 ve Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi (YTAK) ile yüksek katma değerli yatırımların önü açılırken; Avrupa Birliği (AB) ile uyumlu TR ETS (Emisyon Ticaret Sistemi), yapay zekâ mevzuatı ve Dijital Türk Lirası gibi geleceğin ekonomisini şekillendirecek adımlar eşzamanlı atılacak. Kamu maliyesinde verimsiz harcamaların tasfiyesi hedeflenirken, sosyal güvenlikte ise Uzun Dönemli Bakım Sigortası gibi finansman modelleri hayata geçirilecek. Yatırım teşviklerinden kamu alımlarına, elektrik depolamadan kayıtdışılıkla mücadeleye kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan programı değerlendiren ekonomistler, yeşil ve teknolojik hamlelerin stratejik önemine dikkat çekerken, gelir dağılımı eşitsizliği ve kapsayıcı büyüme tarafında daha somut mikro eylemlere ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Ayrıntılar haberimizde.
YÜKSEK KATMA DEĞER
Sanayide yüksek katma değerli dönüşüm desteklenecek. Bu yılın son çeyreğinde HIT-30 yüksek teknoloji yatırım programı kapsamında öncelikli teknoloji alanlarına yönelik büyük ölçekli yatırımlar, proje bazlı özelleştirilmiş mekanizmalar yoluyla desteklenecek. YTAK Programı üretken sektörlerde ihracatı destekleyici ve yüksek katma değerli ürün gruplarına yönelik mevcut yatırım teşvik sistemiyle bütünleşik bir biçimde seçici ve odaklı olarak daha etkin uygulanmaya devam edilecek ve katma değeri yüksek nitelikli olup görece daha küçük ölçekli imalat sanayii yatırımlarını kapsayacak şekilde yeni bir uygulama alanı geliştirilecek.
YEŞİL VE DİJİTAL DÖNÜŞÜM HIZLANDIRILACAK
OVP'ye göre, bu yılın son çeyreğinde; yerel yönetimlerin entegre atık yönetim tesislerinin sürdürülebilirliğini ve etkin işletilmesini sağlayacak yeni bir mekanizma geliştirilecek. 2027 yılı ilk çeyreği itibarıyla, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'nin (TR ETS) Avrupa Birliği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ile uyumu güçlendirilerek emisyon yoğun sektörlerin yeşil dönüşümü ve ihracat rekabetçiliği desteklenecek. Yapay zekâ alanında Avrupa Birliği ile uyum gözetilerek ulusal mevzuat altyapısı geliştirilecek. Lojistik sektöründe ağır ticari araçların elektrifikasyonunu desteklemek üzere yüksek kapasiteli şarj istasyonları ulusal planı hazırlanacak. Yılın ikinci çeyreğinde; uluslararası karbon piyasalarına katılıma yönelik uygulama çerçevesi geliştirilecek, CORSIA yükümlülüklerinin karşılanması ve karbon kredilerinin kullanımına yönelik altyapı ve düzenlemeler gerçekleştirilecek.
İkinci çeyrekte; kamuda dijital dönüşümü hızlandırmak ve yeni nesil dijital teknolojilerden daha etkin şekilde faydalanmak üzere dijital devlet kurumsal mimarisine yönelik mevzuat altyapısı oluşturulacak. Stratejik sektörlerde uluslararası akreditasyona sahip test ve uygunluk değerlendirme altyapıları geliştirilecek.
KAMU İHALE MEVZUATI YENİDEN GÜNCELLENİYOR
Kamu maliyesi alanında öncelikli reform gündeminde harcamalarda etkinliğin artırılması ve tasarrufun güçlendirilmesine yönelik hedefler yer alıyor. 2027 yılının ilk çeyreği itibarıyla kaynak kullanımında etkinliğin artırılması amacıyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek. Kamulaştırma yapılan yerlerin iskanında ve yerleşim yeri seçiminde kamu harcamalarını asgariye indirmeye yönelik tedbirler alınacak ve hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapılacak. Kamu ihale mevzuatı uluslararası norm ve standartlara uyumlu olacak şekilde dijitalleşmeyi, yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği destekleyen ve önceleyen satın alma yaklaşımıyla güncellenecek, sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata geçirilecek.
Kamulaştırma yapılan yerlerin iskanında ve yerleşim yeri seçiminde kamu harcamalarını asgariye indirmeye yönelik tedbirler alınacak ve hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapılacak.
Kayıtdışılıkla mücadele ve denetimlerde etkinlik artırılacak. Kayıt dışılıkla mücadele yapay zekâ, büyük veri gibi teknolojik imkânlarla desteklenen risk analiz faaliyetleriyle ve tüm ilgili tarafların etkin katılımıyla yürütülecek, vergisel hatalar asgari düzeye indirilecek.
STRATEJİK ALANLARDA KAYNAK GÜVENLİĞİ
Küresel şoklara, jeopolitik gerilimlere ve küresel rekabet baskılarına karşı ulusal çıkarların korunmasını teminen ekonomik güvenlik ve dayanıklılık artırılacak. Bu kapsamda makroekonomik istikrarın yanında enerji, tarım, gıda, sağlık, teknoloji ve savunma gibi stratejik alanlarda kaynak güvenliği artırılacak. Enerji ve doğal kaynaklarda arz güvenliğinin güçlendirilecek. 2027 yılı ikinci çeyreği itibarıyla, kritik ve stratejik minerallerde ithalat bağımlılığını azaltmak ve yerli üretimi desteklemek amacıyla mevzuat düzenlemeleri yapılacak. Yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan elektrik üretiminin şebekeye etkin şekilde entegrasyonunun sağlanması ve sistem güvenliğinin güçlendirilmesi amacıyla elektrik enerjisi depolama kapasitesi artırılacak. Gıda arz güvenliği ve tarımsal dayanıklılık artırılacak. 2027'nin üçüncü çeyreği itibarıyla tarımsal üretimde verimlilik ve rekabet gücünün artırılması amacıyla üretim, işleme ve lojistik altyapısının bütünleşik olarak planlandığı Organize Tarım bölgeleri yaygınlaştırılacak. Kritik teknolojilerde yerli kapasite ve stratejik sektörler geliştirilecek. Kamu kurum ve kuruluşlarında bulunan verilerin yapay zekâ uygulamalarında kullanılabilecek standartlara uygun şekilde hazırlanmasına yönelik süreçler oluşturulacak. İmalat sanayii, enerji, tarım, sağlık ve ulaştırma alanlarında arz güvenliğini güçlendirmek üzere kritik alanlarda teknoloji geliştirme başta olmak üzere yerli üretimi destekleyici eylem planları hazırlanarak Ekonomi Koordinasyon Kurulu'nun değerlendirme ve kararına sunulacak.
İCRA VE İFLAS MEVZUATINDA YENİLİK
Program döneminde, idari süreçlerin kolaylaştırılması, düzenleyici kalitenin ve öngörülebilirliğin güçlendirilmesine yönelik adımlar atılacak. 2027 ikinci çeyrek itibarıyla iş ve yatırım süreçlerine dair iş ve işlemler, kurulacak Tek Durak Ofis aracılığıyla en aza indirilecek. Yargılama süreçlerinin etkinleştirilmesi ve alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin daha da güçlendirilmesi sağlanacak. İcra ve iflas mevzuatı günümüz şartları göz önüne alınmak suretiyle güncellenecek.
Üçüncü çeyrek itibarıyla Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun Avrupa birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü ile uyumlaştırma süreci tamamlanacak.
Farklı idareler tarafından yürütülen piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin toplulaştırılması, uygulama yeknesaklığının sağlanması ve mükerrerliklerin engellenmesi amacıyla Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumu kurulacak.
FİYATLARA ENFLASYON AYARI
Piyasa dinamikleri dışındaki fiyatlamalarda enflasyon hedefi ile uyumlu fiyatlama davranışı yaygınlaştırılacak. Yönetilen yönlendirilen fiyatların enflasyon tahmin ve hedefleriyle uyumu artırılacak. 2026 yılı son çeyrek itibarıyla tasarruf finansman şirketlerinin faaliyetlerine ilişkin süreçlerin sağlıklı sürdürülmesi, dengeli bir şekilde büyümelerinin sağlanması ve müşterilerin menfaatlerinin korunması amacıyla düzenlemeler yapılmaya devam edilecek.
2027 yılı ikinci çeyrek itibarıyla, gıda arz güvenliğinin güçlendirilmesi amacıyla stratejik tarım ürünlerinin üretiminde arz dengesi, yeterlilik düzeyleri, su kısıtı ve bölgesel üretim potansiyeller dikkate alınarak uygulamadaki üretim planlaması sürdürülecek.
YATIRIMCI RİSK MERKEZİ KURULUYOR
2027 yılının ikinci çeyreğinde sermaye piyasalarının etkinliğinin artırılmasına yönelik adımlar atılacak. Yatırım hizmet ve faaliyetleri, yatırım kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet esasları, aracı kurumların sermaye ve sermaye yeterliliği yükümlülükleri ile sermaye piyasası araçlarının kredili alım, açığa satış ile ödünç alma ve verme işlemlerine ilişkin düzenleyici çerçeve bütüncül biçimde gözden geçirilecek.
Sermaye piyasalarında yatırımcı ve yatırım kuruluşları kaynaklı risklerin bütüncül izlenmesi, sistemik risklerin tespiti ve erken uyarı amacıyla yatırımcı risk merkezi kurulacak ve yatırımcı risk takip sistemi oluşturulacak.
2027 yılının üçüncü çeyreği itibarıyla dijital Türk lirasının iktisadi, hukuki ve güvenlik boyutları ele alınarak kullanıma sunulması ve yaygınlaştırılmasına yönelik altyapı çalışmaları tamamlanacak.
BES YENİDEN TASARLANACAK
Yeni OVP'de, önceki programlarda takvim verilen tamamlayıcı emeklilik sistemi yer almadı. Bireysel Emeklilik Sistemi'ndeki (BES) standart emeklilik yatırım fonları, katılımcıların birikimleri için daha fazla katma değer üretecek şekilde yeniden tasarlanacak. Otomatik Katılım Sistemi'nde (OKS) fon çeşitliliği katılımcıların farklı risk algısı ve tercihlerini dikkate alacak şekilde artırılacak. Yatırım fonlu ve birikimli hayat sigortaları yayınlaştırılacak.
KOBİ'lerin vadeli satışlardan kaynaklanan tahsilat risklerinin azaltılması ve işletme sermayesi ihtiyaçlarının desteklenmesi amacıyla Devlet Destekli Alacak Sigortası uygulamasının etkinliği artırılacak.
"Yakın zamanda atılacak adımlar çok kritik"
Yapısal reform takvimine ilişkin açıklamalarda bulunan Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, yakın zamanda atılacak adımların çok kritik olduğunu dile getirdi. Verimlilik artışı ve inovasyon olmadan, ekosistem işlenmeden kalıcı refah artışının zorlaştığına dikkat çeken Şimşek, "Eskiden yapısal reformları belli başlıklar altında sıralardık ancak bugün dünyanın geldiği noktada 'dönüşüm' boyutu çok daha önemli. İlk olarak sanayide dönüşüm. Biz daha çok orta yüksek ve yüksek teknoloji alanlarına odaklanıyoruz. Bunun için HIT-30, YTAK ve Hamle gibi kapsamlı programları Sanayi Bakanlığımız başarıyla yürütüyor. İhracatımızın yapısına baktığınızda, savunma sanayisinin liderliğinde orta yüksek ve yüksek teknoloji payının hızla arttığını görüyoruz. Yüksek teknolojinin yanında geleneksel emek yoğun sektörler de bizim için çok değerli. Bu nedenle, para politikasının duruşunu bozmadan; bütçe ve kamu imkanlarıyla, seçici kredilerle imalat sanayisini önümüzdeki dönemde daha güçlü destekleyeceğiz. Sadece ihracatta reeskont kredileriyle değil, işletme sermayesine yönelik açıkladığımız programları da büyüterek devam edeceğiz. İkinci konu yeşil dönüşüm. Türkiye'nin güneş, jeotermal ve rüzgâr enerjisi potansiyelini hızlıca harekete geçirmesi; cari açığın düşürülmesi ve makro risklerin azaltılması açısından çok değerlidir. Dolayısıyla yeşil dönüşüm bir moda değil, Türkiye için zorunlu bir ihtiyaçtır. Üçüncü dönüşüm alanı, mutlaka ıskalamamamız gereken dijital dönüşümdür. Yapay zekâ rafinerileri olarak adlandırdığımız veri merkezleri ve bunları destekleyecek nükleer enerji, 5G ve ötesi teknolojiler, fiber altyapı ve insan kaynağı konularında çok hızlı bir şekilde yolumuza devam ediyoruz. Son olarak, özellikle ne eğitimde ne istihdamda olan 15-29 yaş arası genç nüfusu hedefleyen güçlü programları da bir reform olarak görüyorum. İstihdamın ve iş gücüne katılımın artması adına bu alandaki reform çok faydalı" diye konuştu.
Uzun dönemli bakım sigortasının altyapısı oluşturulacak
Program döneminde ön plana çıkan politika araçları arasında sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğin güçlendirilmesi de yer alıyor. Kişilerin daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecek. İstihdam teşviklerinden etkin olmayanlar sonlandırılacak, teşvik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacak. Nüfus artış hızının düşmesinin sosyal güvenlik dengesi üzerindeki etkileri analiz edilerek bakım ekonomisini güçlendirmeye yönelik uzun dönemli bakım sigortasının altyapısı oluşturulacak.
Kariyer destek mekanizması geliştirilecek
İşgücünün beceri uyumu iyileştirilecek. 2027'nin ilk çeyreği itibarıyla başta meslek yüksekokulları olmak üzere yükseköğretim kontenjanlarının kamu ve özel sektörün orta vadede ihtiyaç duyduğu işgücü ile uyumu güçlendirilecek. Yılın ikinci çeyreği itibarıyla kariyer destek mekanizması geliştirilecek. Ulusal Yeterlilik Sistemi'nin (UYS) eğitim ve istihdam politikaları ile etkin entegrasyonu güçlendirilmesine yönelik düzenleme yapılacak. Yeni nesil çalışma modellerine ilişkin mevzuat düzenlemelerinin etkin uygulanması sağlanacak. İkincil mevzuat çalışmaları tamamlanarak güvenceli esneklik yaygınlaştırılacak.
Başta kadınlar, gençler ve engelliler olmak üzere işgücü piyasasına daha etkin katılımı sağlamak ve istihdamı artırmak amacıyla aktif işgücü programları yürütülecek. İşgücü Uyum Programı, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin mesleki eğitim, yetkinlik ve becerilerini gözeterek daha fazla faydalanmalarını sağlayacak şekilde uygulanacak.
Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ / TOBB ETÜ Öğretim Üyesi
"Kamu harcamaları ve vergi sistemi yapısal olarak düzeltilmeli"
OVP hedefleri ve Türkiye'nin kronik ekonomik sorunları birlikte düşünüldüğünde ilk reform alanı kamu harcamalarının ve vergi sisteminin yapısal olarak düzeltilmesi olmalı. Amaç yalnızca vergiyi artırmak değil: Vergi tabanının genişletilmesi, kayıt dışılığın azaltılması, dolaylı vergilerin ağırlığının azaltılması, kamu harcamalarında verimlilik ve şeffaflığın artırılması, kamu yatırımlarında maliyet-fayda analizinin güçlendirilmesi, vergi istisna ve muafiyetlerinin düzenli olarak gözden geçirilmesi olmalı. Bu alan doğrudan bütçe açığı, borçlanma ihtiyacı, faiz ve enflasyon zincirini etkiliyor. Programda, "kamu harcamalarının rasyonelleştirilmesi", "kamu gelirlerinin kalitesinin artırılması" ve "kayıt dışı ekonominin azaltılması" ayrı reform programları olarak yer alıyor. Vatandaşa daha öngörülebilir vergi sistemi ve kamu kaynaklarının daha etkin kullanılması olarak yansıması söz konusu.
İkinci reform alanını "daha fazla üretmekten ziyade daha verimli üretmek" şeklinde tanımlardım. Türkiye'nin uzun vadede yüzde 5 civarında sürdürülebilir büyüme sağlaması için yalnızca iç tüketimin artırılması yeterli olmayacaktır. Özellikle: Mesleki eğitimin sanayinin ihtiyaçlarına bağlanması, üniversite-sanayi işbirliğinin güçlendirilmesi, Ar-Ge'nin ticarileştirilmesi, KOBİ'lerde dijitalleşme, yapay zekâ ve otomasyon yatırımları, enerji verimliliği, ihracatta yüksek teknolojili ürünlerin payının artırılması önemli. Programda da KOBİ'lerin dijital ve yeşil dönüşümü, mesleki eğitimin güçlendirilmesi ve işgücü piyasasının ihtiyaçlara göre geliştirilmesi özellikle yer alıyor. Vatandaş açısından sonucu: Daha yüksek verimlilik, daha yüksek şirket karlılığı, daha yüksek ücret potansiyeli, daha güçlü ihracat olarak sıralanabilir.
Üçüncü alan ise öngörülebilir ve istikrarlı ekonomik kurumlar. Burada konu yalnızca hukuk sistemi değil. Yatırımcı açısından: "Bugün yaptığım yatırımın 5 yıl sonraki kurallarını tahmin edebiliyor muyum?" sorusunun cevabı çok önemli.
Doç. Dr. Uğur AKKOÇ / Pamukkale Üniversitesi Öğretim Üyesi
"Yapısal sorunlarda somut reform önerileri zayıf"
OVP'nin reform takviminde teknoloji ve yeşil dönüşüm odağının güçlü olmasını çok olumlu değerlendiriyorum. Ancak enflasyon ve kur istikrarı ve finansal derinleşme gibi sıcak ve yapısal sorunlarda somut reform önerileri zayıf kaldığı gözüküyor. Ne hanehalkı ekonomisinde tasarruf-harcama davranışını yeniden regüle edecek, gelir ve servet eşitsizliğini azaltacak politikalara ne de firma tarafında piyasa yapısını düzeltecek ve rekabet koşullarını eşitleyecek politikalara ihtiyaç duyulmamış. Bu anlamda, reform politikasının genel bir makro düzeyde kalmış ve mikro düzlemde politika aksiyonları geliştirememiş olması en önemli eleştiri olabilir. Reformlar merkezcil ve tek boyutlu bir yapıya sahip. Türkiye'nin öncelikli reform gündeminde teknoloji odaklı sanayi gelişiminin yanı sıra gelir ve servet dağılımı eşitsizliğiyle mücadele, piyasa yapısının iyileştirilmesi, finansal sektörün kapsayıcılığının arttırılması ve eğitim, sağlık gibi kamu mallarının arzının yeniden güçlendirilmesi mutlaka yer almalı. Önemli bir unsur da tasarlanan politika ve stratejilerin makro bakışa hapsolmaması, tüm ekonomik aktörlerdeki heterojenlikleri dikkate alan çok boyutlu ve çok katmanlı olması gerekliliğidir. Program ikiz dönüşüm, orta-yüksek teknolojili ürün geliştirme ve düşük karbonlu üretimin ihracat artışı ve büyümenin yolu ve ekonominin geleceğini değerlendiriyor. Bu alanlarda zengin destek mekanizmaları ve yasal düzenlemeler vaat ediyor. Bu çerçevede savunma, sağlık, enerji ve lojistik sektörleri politika hedefi olarak seçilmiş gözükmekte.