Kirazda rekor yılı
MERVE YILMAZ GERGİN/ Bereketin simgesi, dalları kırmızıya boyayan en kıymetli meyvelerden biri... Kiraz, her hasat döneminde yalnızca sofralara değil, binlerce üreticinin geçimine de hayat veriyor. Ancak bu bereketli yolculuk her yıl aynı hikâyeyle ilerlemiyor. Geçen yıl zirai don ve dolu nedeniyle birçok bölgede son derece sınırlı bir üretim oldu. Bu sezon ise sanki geçen yılın kayıplarını da karşılarcasına dalları bastı. Öyle ki bu yıl en yüksek rekoltelerden birine ulaşılmış durumda. Sadece Denizli Honaz'da 20 bin tonun üzerinde hasat gerçekleştirildi. Genel olarak Ege Bölgesi'nde yüksek üretim nedeniyle ihracatta da ciddi artış yaşanıyor. Ancak verimdeki bu büyük artış ne yazık ki üreticinin gelirine aynı oranda yansımıyor. Sezon başında kilogramı 200 liraya kadar çıkan kirazın alım fiyatı hasat sonunda 75 liraya, bazı bölgelerde ise 50-60 lira seviyelerine kadar geriledi. Artan işçilik, gübre ve ilaç maliyetlerinden yakınan üreticiler, yüksek verime rağmen maliyetlerini karşılamakta zorlandıklarını belirtiyor. Sektör temsilcileri ise kaliteli üretim ve doğru planlamayla kirazın hala önemli bir gelir kaynağı ve yatırım alanı olduğunu vurguluyorlar…
"MALİYETLER ÇOK ARTTI"
Denizli Honaz Ziraat Odası Başkanı Hasan Yelek, bu yıl kiraz üretiminde son yılların en yüksek rekoltesine ulaşıldığını belirterek, geçen yıl yaşanan dolu afetinin ardından üreticinin bu sezon verim açısından önemli bir toparlanma yaşadığını söylüyor. Yelek, "Geçen yıl kiraz üretimi neredeyse hiç olmadı. Bu yıl ise bir önceki yıla göre çok daha iyi bir sezon geçirdik. Son beş yılın en yüksek rekoltesine bu yıl ulaştık" diyor. Honaz genelinde yaklaşık 20 bin tonun üzerinde kiraz hasadı gerçekleştirildiğini aktaran Yelek, dekar başına ortalama 2 ton ürün alındığını belirtiyor. Verimdeki artışın en önemli nedeninin iklim koşulları olduğuna dikkat çeken Yelek, soğuk hava yaşanmamasının üretimi olumlu etkilediğini vurguluyor. Fiyatlar konusunda da değerlendirmelerde bulunan Yelek, kirazın tarladan çıkış fiyatının sezon başında 200 liradan başladığını, hasat sonunda ise 75 liraya kadar gerilediğini ifade ederek, "Şu anda fiyatlar 50-60 lira bandında seyrediyor. Afyon ve Konya bölgelerinde de fiyatlar yaklaşık olarak bu seviyelerde" diyor. Kiraz üretiminin bugüne kadar üretici açısından karlı bir ürün olduğunu dile getiren Yelek, bu yıl yaşanan fiyat dalgalanmalarının çiftçiyi olumsuz etkilediğini de dile getiriyor. Üreticilerin maliyetlerini karşılayamadıklarını belirten Yelek, "Bir işçinin günlük yevmiyesi yaklaşık 2 bin lira. Bir kişi en fazla 50 kilogram kiraz toplayabiliyor. Sadece toplama maliyeti kilogram başına yaklaşık 40 liraya geliyor. Bunun yanında gübre, ilaç ve diğer üretim giderleri de var. Çiftçi kirazını 60 liraya satarsa maliyetini kurtaramaz. Bu nedenle bu yıl kiraz bahçesini söken üretici sayısının fazla olacağını düşünüyorum" diyor.
İHRACATTA HEDEF 200 MİLYON DOLAR
Ege İhracatçı Birlikleri Koordinatör Başkan Yardımcısı ve Ege Yaş Meyve Sebze İhracatçıları Birliği Başkanı Hayrettin Uçak, geçen sezon yaşanan zirai don sebebiyle kiraz üretiminde yüzde 90'lara varan kayıplar yaşandığına işaret ederek, bu yüzden iç pazarda tüketiminin sınırlı kaldığını, ayrıca ihracatta da büyük düşüş yaşandığını hatırlatıyor. Türkiye'nin 2023 yılında 83 bin ton kiraz ihracatıyla tarihi bir rekora imza attığını söyleyen Uçak, "Kiraz ihracatımız 2024 yılında 67 bin ton olarak gerçekleşmişti. 2025 yılında iklimsel değişiklikler sebebiyle büyük bir kayıp yaşadık. 2025 yılında kiraz ihracatımız miktar bazında 6 bin tonda kalırken, döviz getirisi 48 milyon dolar olmuştu. 2026 yılında çiçeklenme döneminin de olumlu geçmesiyle birlikte kiraz ihracatında 60 bin tonu aşarak, ülkemize 200 milyon dolar döviz girişi sağlamak istiyoruz" diyor. Türkiye'nin kiraz üretiminde dünya lideri olduğunu vurgulayan Uçak, ihracatta ise ilk dört ülke arasında olduğunu belirtiyor. Ege Bölgesi'nde; İzmir, Manisa, Afyon, Denizli ve Aydın'da yıllık 240-250 bin ton kiraz üretiliyor. Türkiye'nin kiraz üretiminin yüzde 30'unu tek başına Ege Bölgesi gerçekleştiriyor. İzmir, Ege Bölgesi'nin toplam üretiminin yüzde 40'ını yaparken, Manisa yüzde 20, Afyon ise yüzde 18 pay alıyor. Üretimin en yoğun olarak yapıldığı ilçeler İzmir'de Kemalpaşa, Manisa'da Şehzadeler, Afyonkarahisar'da ise Sultandağı. "Ege Yaş Meyve Sebze İhracatçıları Birliği üyelerimiz Türkiye'nin kiraz ihracatının yüzde 25'ini temsil ediyor. 2024 yılında Ege Bölgesi'nden 55 milyon dolarlık kiraz ihracatına imza atmıştık" diyen Uçak, "2026 yılında hedefimiz 55 milyon doların üzerine çıkmak" diye konuşuyor.
AMASYA'DA ÜRETİM ARTIYOR
Amasya'da yaklaşık 25 yıldır ailesiyle birlikte kiraz üretimi yapan üretici Uğur Koçak ise üretimin her aşamasında yaklaşık 20 yıldır aktif olarak görev aldığını belirtiyor. Üretimini Amasya'nın Aydınlık Köyü'nde gerçekleştirdiğini belirten Koçak, yaklaşık 15 dönümlük kiraz bahçesinde yılda ortalama 18 ton üretim yaptıklarını söylüyor. Hasattan paketlemeye kadar tüm süreci titizlikle takip ettiklerini ifade eden Koçak, kaliteyi her zaman ön planda tuttuklarını dile getirirken, bölgenin kiraz yetiştiriciliği açısından önemli avantajlara sahip olduğunu vurguluyor. Koçak, Amasya'nın Aydınlık Köyü'nün rakımı, verimli toprak yapısı ve gece-gündüz sıcaklık farkı sayesinde kaliteli kiraz yetiştiriciliğine oldukça elverişli olduğunu söylüyor. Koçak, bu iklim koşullarının meyvenin daha iri, sert, parlak ve aromalı olmasını sağladığını belirtiyor. Bölgenin ihracata uygun kaliteli kiraz üretiminde önemli bir potansiyele sahip olduğuna işaret eden Koçak, bahçelerinde ağırlıklı olarak Ziraat 0900, Kordia, Regina, Sweetheart ve Premium Giant kiraz çeşitlerini yetiştirdiklerini aktarıyor. Koçak, bu çeşitleri meyve iriliği, sertliği, lezzeti, raf ömrü ve ihracata uygunluğu nedeniyle tercih ettiklerini ifade ediyor. Bu yılki üretimi değerlendiren Koçak, geçen yılı kıyaslama açısından sağlıklı bulmadığını belirterek, bölgede yaşanan şiddetli zirai don nedeniyle bahçelerinden tek bir meyve dahi alamadıklarını söylüyor. Bu yıl ise yoğun yağışların özellikle ilk hasat dönemini olumsuz etkilediğini ifade eden Koçak, ancak sezonun ilerleyen dönemlerinde kaliteli ve ihracata uygun ürün elde etmeyi başardıklarını vurguluyor. Bu yıl fiyatlar ürünün kalitesine, kalibresine ve pazarına göre önemli farklılıklar gösteriyor. Sezonun ilk döneminde kaliteli ve ihracata yönelik ürünlerde kilogram fiyatının 220 liraya kadar ulaştığını belirten Koçak, sezon genelinde üretici fiyatlarının ağırlıklı olarak 100-150 lira bandında seyrettiğini, iç piyasaya ayrılan ürünlerde ise fiyatların 50-90 lira / kilogram arasında gerçekleştiğini ifade ediyor.
"PAZARLAMA DA ÖNEMLİ"
Satışlarda genel olarak bekledikleri talebi gördüklerini belirten Koçak, özellikle kaliteli ve ihracat standartlarına uygun ürünlerin her zaman alıcı bulduğunu söylüyor. Buna karşılık düşük kaliteli ürünlerde aynı ilginin olmadığını ifade eden Koçak, tüketicilerin artık kaliteye daha fazla önem verdiğini ve kalite standardını koruyan üreticilerin satış konusunda daha avantajlı bir sezon geçirdiğini dile getiriyor. Kiraz üretiminin hala karlı bir yatırım olup olmadığına ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Koçak, doğru planlama yapıldığı ve kaliteli üretime odaklanıldığı sürece kiraz yetiştiriciliğinin karlı bir alan olduğunu söylüyor. Ancak bu işin artık eskisine göre daha fazla bilgi, emek ve yatırım gerektirdiğini kaydeden Koçak, iklim değişikliği, zirai don, yoğun yağışlar ve artan üretim maliyetlerinin üreticiyi zorladığını ifade ediyor. Koçak, buna rağmen kaliteli ürün yetiştiren, doğru çeşit seçimi yapan ve pazarlamasını iyi planlayan üreticiler için kirazın hala önemli bir gelir kaynağı olduğunu vurguluyor. Kiraz bahçesi kurmak isteyen yatırımcılara tavsiyelerde de bulunan Koçak, doğru planlama yapıldığı takdirde bu işi kesinlikle önerdiğini söylüyor. Kiraz yetiştiriciliğinin sabır, bilgi ve emek isteyen bir iş olduğunu vurgulayan Koçak, bahçe kurulurken doğru bölge, doğru anaç ve doğru çeşit seçiminin yapılması gerektiğinin, iklim risklerinin mutlaka göz önünde bulundurulmasının önemli olduğunun altını çiziyor.
KİRAZ ÇEŞİTLERİ
Ziraat 0900: Türkiye'nin en değerli ihracat kirazıdır. Meyvesi iri, sert, parlak kırmızı ve çok tatlıdır. Geç dönemde olgunlaşır.
Napolyon: Açık sarı-kırmızı renkli, iri ve tatlı bir çeşittir. Sofralık olarak tercih edilir.
Stella: Kendine verimli (tozlayıcı gerektirmeyen) bir çeşittir. İri ve koyu kırmızı meyveleri vardır.
Bing: Dünyada en yaygın yetiştirilen çeşitlerden biridir. Koyu kırmızı, sert ve sulu meyveleriyle bilinir.
Van: Verimli, orta-geç dönemde olgunlaşan, parlak kırmızı ve sert meyveli bir çeşittir.
Lambert: Tatlı, koyu kırmızı renkli ve kaliteli sofralık bir çeşittir.
Sweetheart: Geç hasat edilen, uzun raf ömrüne sahip, iri ve tatlı meyvelidir.
Regina: Çatlamaya dayanıklı, çok iri ve sert meyveleriyle ihracatta tercih edilir.
Kordia: Kalp şeklinde, çok iri, sert ve aromalı meyvelere sahiptir.
Early Burlat: Erkenci bir çeşittir ve sezonun ilk kirazları arasında yer alır.
Chelan: Sezonu en erken açan, çatlamaya dirençli koyu renkli türdür.
Lapins: Kendi kendini dölleyebilen, iri ve gevrek yapılı bir çeşittir.
1 DÖNÜMDEN 500 İLE BİN 500 KİLOGRAM VERİM ALINIYOR
Bir dönüm araziden ortalama 500 ile bin 500 kilo arasında kiraz çıkıyor. Bu miktar; ağaçların yaşına, dikim sıklığına (klasik veya bodur), uygulanan bakıma, toprağın yapısına ve hava şartlarına bağlı olarak büyük değişiklik gösteriyor. Ağaç başına verim genellikle 20 ile 30 kilo arasında değişiyor. Mesela, klasik anaç bir ağaçtan yaklaşık 40 ağaç dikilebiliyor; dönüm başına 800 – bin 200 kilogram verim alınıyor. Yarı bodur anaç ağaca yaklaşık 66 ağaç dikilebiliyor ve dönüm başına bin 300 – bin 600 kilogram ürün elde edilebiliyor. Tam bodur anaç ağaçtan ise yoğun dikimle 125 adede kadar ağaç sığabiliyor, dönüm başı 2 bin – 3 bin kilogram civarında yüksek verimler görülebiliyor.
İLK MEYVELER ÜÇÜNCÜ YILDAN SONRA ALINIYOR
Yeni yatırım yapacak kişilerin yatırımın geri dönüş süresini de değerlendiren Koçak, kiraz bahçelerinde ilk meyvelerin genellikle üçüncü yıldan itibaren alınmaya başlandığını ifade ediyor. Ancak ekonomik anlamda verimli üretime ulaşmanın ve yatırımın geri dönüşünün biraz daha zaman aldığını belirten Koçak, bahçenin yapısına, kullanılan anaç ve çeşide, bakım kalitesine ve pazarlama başarısına bağlı olarak yatırımın ortalama 8-10 yıl içerisinde kendini amorti etmesinin mümkün olduğunu söylüyor. Bu süreçte sabırlı olmanın, düzenli bakım yapmanın ve kaliteli üretime odaklanmanın başarının en önemli anahtarları olduğunu sözlerine ekliyor.
Kiraz üretimine başlamayı düşünenlere de tavsiyelerde bulunan Koçak, bu işe sadece üretim odaklı bakılmaması gerektiğini söylüyor. Koçak, bahçe kurulmadan önce bölgenin iklimi ve toprak yapısının iyi analiz edilmesi gerektiğini, mümkünse zirai don riski düşük alanların tercih edilmesini öneriyor. Fidan dikim aralıklarının doğru planlanmasının hasadı kolaylaştıracağını belirten Koçak, bahçenin çevresinin yabani domuz gibi hayvanlara karşı tel ile çevrilmesi gerektiğini söylüyor. Birden fazla bahçe kurulacaksa farklı bölgelerde veya farklı hasat dönemlerine sahip çeşitlerle planlama yapılmasının önemine dikkat çeken Koçak, çeşit seçiminde mümkün olduğunca ihracat çeşitlerine ağırlık verilmesi gerektiğini ifade ediyor.