Varlık içinde yokluk çeken ülke...
ÖZBEY MEN/ Savaşlar, siyasi gerginlikler, ülkelerin birbirine uyguladığı yeni gümrük vergileri, karşılıklı tehditler derken işin tadı iyice kaçtı. Dünya geçen hafta bambaşka bir tabloyla sarsıldı. ABD, dünya kuruldu kurulalı hiç olmayan bir şeyi, bir cumhurbaşkanını, kendi ülkesinde, hem de konutunun içinde, tereyağından kıl çekercesine bir operasyonla ele geçirip kaçırdı. Venezuela Cumhurbaşkanı Maduro'nun kaçırılıp ABD'ye götürülmesinin bundan sonra dünya tarihine nasıl bir şekil vereceğini yaşayıp göreceğiz.
Dergi olarak bugüne kadar Türkiye'nin gelişmiş ülkelerden tutun, adı sanı bilinmeyen ada devletlere kadar birçok ülkeyle ekonomik ve siyasi ilişkilerini, özellikle ihracatçı firmalar açısında pazar potansiyellerini bu sayfalarda sizlere aktardık. Bundan birkaç yıl önce Venezuela'yı da ele almıştık. Gelin şimdi başta petrol olmak üzere birçok yer altı kaynağı bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden biri olan ve adını İtalya'nın kanallarıyla ünlü Venedik şehrinden alan Venezuela'ya bir kez daha yakından bakalım…
Güney Amerika'nın kuzeyinde yer alan Venezuela, kuzeyinde Karayip Denizi, güneyinde Brezilya, doğusunda Atlantik Okyanusu ile Guyana, batısında ise Kolombiya ile komşu. 20. Yüzyılın sonuna kadar Güney Amerika'nın en zengin ve müreffeh ülkelerinden biri olan Venezuela, son yıllarda ciddi bir ekonomik kriz içinde. Hugo Chavez (1998-2013) zamanında yüksek petrol fiyatlarının da yardımıyla zenginliği topluma yaymaya çalışan ülkede, Chavez sonrasında petrol fiyatlarının düşmesine kötü yönetim de eklenince krizler iyice derinleşti. 2011 yılında 11 bin dolarla tarihindeki en yüksek kişi başı milli gelire ulaşan Venezuela bugün yaklaşık 3 bin dolarlık kişi başına düşen milli gelir ile dünyada 139'uncu sırada.
İKİLİ İLİŞKİLERİMİZ 1950'LERE DAYANIYOR
Venezuela Latin Amerika ve Karayipler bölgesinde Türkiye'nin ilk diplomatik ilişki kurduğu ülkeler arasında yer alıyor. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler 1950'li yıllara dayanıyor. Ekonomik ilişkileri daha da artırmak amacıyla son dönemlerde iki ülke arasında birçok anlaşma imzalandı. Venezuela Cumhurbaşkanı Maduro'nun 2017'nin Ekim ayında Türkiye'ye gerçekleştirdiği ziyarette Ortak İşbirliği Komisyonu İkinci Toplantısı yapıldı. Venezuela ile Karma Ekonomik Komisyonu'nun temelini oluşturacak Ekonomik ve Ticari İşbirliği Anlaşması, Güvenlik İşbirliği Anlaşması, Hava Ulaştırma Anlaşması, Tarım Alanında İşbirliğine İlişkin Mutabakat Zaptı, Turizm İşbirliği Programı ile sivil Havacılık Alanında Mutabakat Zaptı da yine bu ziyaret sırasında imzalandı. Bugüne kadar Türkiye'ye dört kez gelen Maduro'nun ziyaretlerinden birinde Venezuela Petrol Bakanlığı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı arasında "Tamamlayıcı işbirliği anlaşması" da yapıldı. Bu anlaşmayla TPIC ve Venezuela Devlet Petrol Şirketi PDVSA arasında petrokok karşılığı liman ve taşıma sistemini iyileştirme projesi, THY filosuna Karakas veya Havana'dan yakıt ikmali, THY'ye İstanbul teslimli uzun vadeli jet yakıtı satışı, depolama sistemleri ve barter anlaşmaları başlıkları altında işbirliğinin geliştirilmesi amaçlanıyordu.
DIŞ TİCARETİMİZ 1 MİLYAR DOLARI GEÇMİŞTİ
Ekonomik ilişkilerin gelişmesinde 2018 yılında imzalanan "Ticareti Geliştirme Anlaşması"nın da payı büyük. Ayrıca Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 2024 yılında Venezuela'ya gerçekleştirdiği ziyaret de ikili ilişkilere ivme kazandırdı. Venezuela ile ticari ilişkilerin gelişmesinde, Türkiye'nin ihracatta uyguladığı uzak ülkeler stratejisinin de payı var elbette. Nitekim 2017 yılında sadece 153 milyon dolar olan Türkiye-Venezuela arasındaki dış ticaret, 2018 yılında 1 milyar 143 milyon doları geçti. O yıl Türkiye Venezuela'ya 134 milyon dolarlık ihracat gerçekleştirirken, bu ülkeden 1 milyar doların biraz üzerinde ithalat yaptı. Dış ticaret hacmi 2023 ve 2024 yıllarında da 700 milyon dolar düzeyinde gerçekleşti. Türkiye bu ülkeye en fazla hububat, un, makarna, bisküvi, çikolata, bakliyat, ayçiçeği, değirmencilik ürünleri, malt, nişasta, temizlik maddeleri, kozmetik ürünleri, bebek bezi, tıbbi ilaç, akü, araç lastikleri, motor yağları, mücevher eşyası ve çeşitli makineler ihraç ederken, oradan demir ve çelik ürünleri, tütün, deri, kösele, ağaç ve ahşap eşya, odun kömürü, su ürünleri, kahve, çay ve baharatlar ithal ediyor. Venezuela Türkiye'ye turistik seyahatlerde 90 güne kadar vize uygulamıyor. THY'nin İstanbul-Havana-Karakas hattında haftada üç gün doğrudan seferleri bulunuyor.
PETROL REZERVİYLE DÜNYADA LİDER
303 milyar varil kanıtlanmış petrol rezerviyle dünyada ilk sırada yer alan Venezuela, bu rakamla OPEC ülkeleri toplamının dörtte birine, dünya toplamının ise beşte birine sahip. Ekonomisi tamamen petrole dayalı olan ülke, petrol üretimi ve fiyatlarındaki gelişmelerden ciddi şekilde etkileniyor. 2000'li yılların başında 3 milyon varil/gün olan ham petrol üretimi, yatırım eksikliği nedeniyle 2017 yılında 2 milyon varil/gün ve 2018 yılında 1.4 milyon varil/gün seviyesine geriledi. 2019 yılındaki yaptırımlarla birlikte üretim daha da gerileyerek, 800 bin varil/gün civarına indi. Hem resmi veriler hem de OPEC verileri karşılaştırıldığında petrol üretiminin 2020 yılında 500 bin varil/gün seviyesi civarında gerçekleştiğini gösteriyor. Son yıllarda bazı yabancı yatırımların ülkeye girmesiyle üretim bir miktar artsa da halen beklenilen seviyenin oldukça altında bir üretim yapılıyor.
ZENGİN DOĞAL GAZ, ALTIN, KARBON YATAKLARI VAR
Venezuela'nın diğer önemli yer altı kaynakları arasında doğalgaz, demir, altın ve karbon bulunuyor. 5.7 trilyon m3 doğalgaz rezervi ile dünyada beşinci sırada yer alan Venezuela, 2023 yılında 24 milyar m3/yıllık doğalgaz üretimi ile 97 ülke arasında 29'uncu sırada yer alabildi. Aynı zamanda zengin bitki örtüsüne sahip olan ülkenin yenilenebilir kaynaklarının en önemlilerini ise ormanlar ve nehirler oluşturuyor. Hatta nehirleri, elektrik üretiminde önemli bir paya sahip.
2025 yılında cari fiyatlara göre, 83 milyar dolar olacağı tahmin edilen GSYİH'nın 2026 yılında 80 milyar dolar olacağı öngörülüyor. Bu derece yer altı kaynaklarına rağmen Venezuela, cari fiyatlara göre, 2025 yılı itibariyle 190 ülke arasında dünyanın 83'üncü büyük ekonomisi. Ülkede milli gelirin az olmasının en önemli nedeni, petrol üretiminin düşük olması ve bununla birlikte fiyatların da gerilemesi. Çünkü Venezuela ekonomisi tamamen petrol gelirlerine bağımlı.
DEMİR CEVHERİ VE KÖMÜRÜ DE ÇOK
Petrol ve madencilik dahil sanayi sektörü GSYH'nin yüzde 38'ini oluşturuyor. İmalat sanayi üretimi, çoğunlukla küçük ve orta ölçekli şirketlerce gerçekleştiriliyor. Venezuela üç büyük petrokimya kompleksine sahip. Bunlar Morón, El Tablazo ve Petroquímico e Industrial José Antonio Anzoátegui. Bu tesislerde 40'tan fazla petrokimya ürünü üretilerek iç ve dış pazarlara satılıyor.
Venezuela kömür rezervi bakımından da zengin bir ülke. 10 milyar ton kömür rezervi var. 2000'li yılların başında 10 milyon ton kömür üretimiyle Brezilya ve Kolombiya'dan sonra bölgenin en büyük üçüncü üreticisi olan Venezuela'da kömür üretimi de son yıllarda geriledi. Şu anda üretim 400 bin ton civarında. Venezuela 2236 ton ile altın rezervi açısından ise dünyada dördüncü sırada yer alıyor. Yapılan tahminlere göre yılda 9 ton altın üretimi gerçekleştiriliyor. Yaklaşık 15 milyar ton (3.6 milyar tonu kanıtlanmış) demir cevheri rezervine sahip olan Venezuela, bu madende ise dünyada onuncu sırada.
İMALAT SANAYİ ALTYAPISI GÜÇLÜ
Petrol tesislerinin yanı sıra imalat sanayi başta demir-çelik ve alüminyum olmak üzere maden ve metal işleme tesisleri, inşaat malzemeleri, işlenmiş gıda, ilaç ve tıbbi malzemeler, tekstil ve otomotiv endüstrileri alanından oluşuyor. Toplam işgücünün yaklaşık yüzde 22'si sanayi sektöründe çalışıyor. Ancak petrol üretiminde olduğu gibi diğer sanayi sektörlerinde de son yıllarda büyük bir gerileme yaşıyor. Örneğin 2008 yılında kamulaştırılan çimento sektörü üretimi o tarihten itibaren yüzde 42 gerilemiş durumda. Oysa çimento üretim kapasitesi yıllık 7-8 milyon ton civarında. 2013 yılında 2.5 milyon ton olan çelik üretimi ise 500 bin tona kadar gerilemiş vaziyette. Dünyanın en büyük demir-çelik firmaları arasında yer alan Siderurgica del Orinoco C.A.'nın (SIDOR) 5.1 milyon ton çelik üretim kapasitesi buluyor. 2008 yılında kamulaştırılan SIDOR'un üretimi 2007'den beri yüzde 93.6 azalarak 100 bin tona kadar inmiş durumda. Devlet şirketi olan Petroquímica de Venezuela S.A. (Pequiven), gübreden endüstriyel kimyasallara kadar geniş bir yelpazede üretim yapıyor. Plastik sanayinde ise binden fazla firma yaklaşık 58 bin kişilik istihdamla 1 milyon tonun üzerinde plastik üretimi yaparak, ülke ihtiyacının tamamını karşılayacak kapasiteye sahip. Venezuela'da tekstil ürünleri üretimi yapan 240'ın üzerinde firma olduğu tahmin ediliyor. Yaklaşık 198 ayakkabı firmasının bulunduğu ülke, yılda 60 milyon çift ayakkabı üretim kapasitesiyle ülke ihtiyacının yüzde 80'ine cevap verebilecek düzeyde.
YAPTIRIMLARIN ETKİSİ BÜYÜK
Tüm bu değerli doğal kaynaklara ve azımsanmayacak endüstriyel altyapısına rağmen Venezuela ekonomisi son yıllarda büyük bir gerileme içinde. Bunda ABD'nin uyguladığı yaptırımların payı çok fazla. 2010 yılında 100 milyar dolara dayanan dış ticaret hacmi, 2024 yılında 30 milyar doların da altına geriledi. Yine 2010 yılında 67 milyar dolar olan ihracatı, 2024'te sadece 14 milyar dolar oldu. Dış ticaretindeki en büyük gerilemeyi 2020 yılında yaşayan Venezuela, o yılı 6 milyar dolarlık ihracat, 7 milyar dolarlık da ithalatla kapattı. IMF verilerine göre Venezuela ekonomisinin 2026 yılında yüzde 3 daha küçülmesi bekleniyor.
Latin Amerika'nın en istikrarlı ülkesiydi
1958 yılında diktatör Marcos Perez Jimenez'in devrilmesiyle demokratik rejime geçen Venezuela o tarihten 1989 yılına kadar Latin Amerika'nın en istikrarlı ülkelerinin başında yer aldı. 1989 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Carlos Andres Perez'in uygulamaya koyduğu ekonomik program halk ayaklanmasına neden oldu ve meydana gelen olaylarda yüzlerce kişi yaşamını yitirdi. 1992 yılında biri Hugo Chavez tarafından olmak üzere iki askeri darbe teşebbüsünde bulunuldu. Albay Hugo Chavez 1998 yılında Cumhurbaşkanı seçildi. Chavez'in 2013 yılında ölümünden sonra Nicolas Maduro Cumhurbaşkanı oldu. O yıl Ulusal Meclis Maduro'ya olağanüstü yetkiler verdi. Maduro 2018 yılında tekrar Cumhurbaşkanı oldu.
Kazım TAYCI / İstanbul Hububat Bakliyat Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği Başkanı
"Karşılıklı ticaretimiz son yıllarda çok büyük artış gösterdi"
Venezuela, yüksek temel gıda talebi olan ancak ekonomik dalgalanmalardan olumsuz etkilenen bir pazar olma özelliği taşımakta. Aynı zamanda tarımsal üretimi ülke için yeterli seviyede değil. Özellikle hububat, bakliyat, yağlı tohumlar ve genellemek gerekirse temel gıda ürünlerini büyük ölçüde ithal ediyor. Ülkemiz ile Venezuela arasında Devlet Başkanı seviyesinde ağırlamalar ile yakın siyasi ilişkiler bulunuyor. Bu yakın siyasi ilişkilerin bir sonucu olarak karşılıklı ticaretimiz son yıllarda çok büyük artış gösterdi. Ancak ülkenin yaşadığı ekonomik riskler ile son yıllarda maruz kaldığı politik baskılar, ülkede ithalat sürecinde belirsizlik yaratabiliyordu. Türkiye'den Venezuela'ya ağırlıklı olarak makarna, buğday unu, yağlı tohumlar ve mamulleri ihracatı yapılıyor. 2025 yılında ülkeye makarna ihracatımız 15 milyon dolar olarak gerçekleşirken; buğday unu ihracatımız ise yaklaşık 28 milyon dolar oldu. Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri Sektörü olarak geçtiğimiz yıl ülkeye toplam 57 milyon dolarlık ihracat gerçekleştirdik. Herkes gibi bizler de Venezuela'daki gelişmeleri yakından takip ederek, belirsizliklerin ve dolayısıyla risklerin ortadan kalkmasını, buna bağlı olarak da ticari bağlarımızın kopmadan sürmesini bekliyoruz.
Samet KORKUSUZ / Karakas Büyükelçiliği Ticaret Müşavir Yardımcısı
"Türk şirketleri için yeni iş ve proje alanları doğacak"
Venezuela'da halihazırda doğrudan faaliyet gösteren Türk sermayeli şirket sayısı sınırlı düzeyde. Ülkede bilinen tek büyük Türk şirketi Türk Hava Yolları. Bunun dışında Venezuela'da kayıtlı olmakla birlikte Türk sahip veya ortaklı Venezuelalı şirketler bulunuyor. Bu Türk sermayeli Venezuela şirketleri çimento, kahve, karides, şeker ve soya gibi ürünlerin üretimi ve ticareti alanlarında faaliyet gösteriyor. Son dönemde ülkede yaşanan siyasi gelişmeler, Venezuela'da iş yapan Türkleri veya Türkiye-Venezuela ticari ilişkilerini olumsuz yönde etkilemiş değildir. Mevcut faaliyetler rutin seyrinde devam ediyor. Venezuela'da iş ve yatırım fırsatlarının ise yakın dönemde artması bekleniyor. Altyapı yatırımlarının ve kamu hizmetlerinin yeniden hız kazanması, döviz girişinin artmasına paralel olarak bayındırlık işlerinin canlanması ve yabancı yatırımcıların pazara yeniden yönelmesi, Türk şirketleri açısından yeni iş ve proje alanları doğuracak. Ayrıca yaptırımların hafiflemesi veya kaldırılması yönündeki beklentiler, büyük Türk firmalarının Venezuela pazarına daha güçlü biçimde girişine imkân verecek. Bunun daha rekabetçi ancak aynı ölçüde daha fazla fırsat sunan bir ticari ortamına yol açacağı değerlendirilmektedir.